प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा
इयत्ता - चौथी
विषय - मराठी
घटक - वाक्याचे भाग ( उद्देश/ विधेय )
इयत्ता चौथीच्या प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षेत मराठी विषयात 'व्याकरण' या विभागाला खूप महत्त्व आहे. व्याकरणामधील एक अत्यंत सोपा पण गुण मिळवून देणारा महत्त्वाचा घटक म्हणजे 'वाक्याचे भाग (उद्देश आणि विधेय)'.
आजच्या या पोस्टमध्ये आपण हा घटक अगदी सोप्या भाषेत, उदाहरणांसह समजून घेणार आहोत, जेणेकरून परीक्षेत यावर विचारले जाणारे सर्व प्रश्न तुम्हाला सहज सोडवता येतील.
वाक्य म्हणजे काय?
पूर्ण अर्थ व्यक्त करणाऱ्या शब्दसमूहाला 'वाक्य' असे म्हणतात. कोणत्याही वाक्याचे मुख्य दोन भाग पडतात:
उद्देश (Subject)
विधेय (Predicate)
१. उद्देश (Subject) म्हणजे काय?
वाक्यात ज्याच्याविषयी काही सांगायचे असते, त्याला 'उद्देश' म्हणतात.
कसे ओळखायचे?: वाक्यातील क्रियापदाला 'कोण?' किंवा 'काय?' असा प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर मिळते, तो त्या वाक्याचा 'उद्देश' असतो. (उद्देश हा बहुधा वाक्याचा 'कर्ता' असतो).
उदाहरणार्थ:
'राम आंबा खातो.'
या वाक्यात कोणाबद्दल बोलले आहे? – रामबद्दल.
म्हणून, 'राम' हा या वाक्यातील उद्देश आहे.
२. विधेय (Predicate) म्हणजे काय?
उद्देशाबद्दल जे काही सांगितले जाते, त्याला 'विधेय' म्हणतात.
कसे ओळखायचे?: वाक्यातील 'उद्देश' सोडून उरलेला भाग, ज्यामध्ये क्रियापदाचा समावेश असतो, त्याला 'विधेय' म्हणतात.
उदाहरणार्थ:
'राम आंबा खातो.'
या वाक्यात 'राम' (उद्देश) याच्याबद्दल काय सांगितले आहे? – तो 'आंबा खातो'.
म्हणून, 'आंबा खातो' हा या वाक्यातील विधेय आहे.
शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी काही टिप्स (महत्त्वाचे नियम):
कधीकधी उद्देशासोबत त्याचे वर्णन करणारे शब्द आधी येतात, जसे की 'माझा भाऊ' किंवा 'सुंदर फुले'. अशा वेळी तो संपूर्ण भाग 'उद्देश' किंवा 'उद्देश विस्तार' मानला जातो.
वाक्यातील क्रियापद नेहमी 'विधेय' भागातच येते.
वाक्य कितीही मोठे असले, तरी सगळ्यात आधी 'कोण' प्रश्न विचारून 'उद्देश' बाजूला काढा, उरलेले वाक्य आपोआप 'विधेय' बनेल.